We denken vaak dat laaggeletterden vooral moeite hebben met moeilijke woorden, maar het gaat om veel meer dan dat. Veel laaggeletterden vinden het bijvoorbeeld ook lastig om overzicht te houden en te begrijpen wat ze precies moeten doen met informatie. En ook sarcasme, metaforen en zelfs te simpel of kinderlijk taalgebruik kunnen een tekst lastig maken.

Lange zinnen: alles in één keer begrijpen

Een van de grootste struikelblokken zijn lange zinnen. Denk aan zinnen waarin veel informatie tegelijk wordt gegeven, met bijzinnen, komma’s en ingewikkelde formuleringen. Voor iemand die moeite heeft met lezen, betekent zo’n zin dat je alles in één keer moet verwerken en onthouden. En dat is lastig. Neem bijvoorbeeld een zin als:
“Als u morgen niet thuis bent om het pakket aan te nemen, wordt het naar een afhaalpunt gebracht waar u het binnen vijf dagen kunt ophalen, anders gaat het terug naar de afzender.”

Er gebeurt veel tegelijk in deze zin. Iemand moet begrijpen wat er staat, de volgorde van gebeurtenissen snappen en de consequentie onthouden. Voor laaggeletterden is dat te veel in één keer. Kortere zinnen werken veel beter. Op die manier verdeel je informatie in behapbare stukjes, waardoor iemand stap voor stap kan volgen wat er wordt bedoeld.

Veel informatie tegelijk

Een ander belangrijk punt is de hoeveelheid informatie. Veel teksten bevatten meerdere boodschappen door elkaar. In één alinea staat bijvoorbeeld wat er verandert, wat je moet doen, waarom dat zo is en wat de gevolgen zijn als je het niet doet. Voor iemand die moeite heeft met lezen, voelt dat al snel overweldigend. Waar moet ik beginnen? Wat is belangrijk? Wat moet ik onthouden? Je kunt de zinnen dan wel korter maken, maar als er teveel informatie in de tekst staat, is het nog steeds moeilijk om de boodschap te begrijpen. Het gevolg: mensen haken of lezen het wel, maar begrijpen niet wat er van hen verwacht wordt. En dat kan grote gevolgen hebben, zeker bij belangrijke onderwerpen zoals zorg, financiën of overheid. Het helpt om informatie op te delen: één boodschap per alinea, één stap per moment en duidelijk aangeven wat iemand moet doen.

Moeilijke structuur en opbouw

Aanvullend op bovenstaande: let op de structuur en opbouw van een tekst. Een tekst zonder duidelijke kopjes, witregels of logische opbouw voelt al snel als een blok. Mensen weten niet waar ze moet kijken, waar het begint en waar het eindigt. En dat is voor veel laaggeletterden een reden om af te haken. Maak daarom gebruik van kopjes die vertellen waar een stuk over gaat, voeg witregels toe om rust te creëren en maak de informatie bijvoorbeeld overzichtelijk met opsommingen.

Metaforen, sarcasme en ironie

Metaforen en beeldspraak kunnen een tekst leuker en levendig maken, maar niet iedereen begrijpt ze. Als je uitdrukkingen zoals ‘de knoop doorhakken’ of ‘ik heb er geen kaas van gegeten’ letterlijk neemt, worden ze juist verwarrend. Zeker voor mensen die moeite hebben met taal of voor wie Nederlands niet de eerste taal is. Hetzelfde geldt voor sarcasme en ironie. Een grapje kan een tekst luchtiger maken, maar deze vormen van humor zijn vaak lastig te herkennen. Daarom is het belangrijk om daar voorzichtig mee om te gaan. Als iemand de ondertoon niet begrijpt, kan de boodschap anders overkomen dan bedoeld. Dat betekent niet dat je geen humor kunt gebruiken, maar kijk altijd goed naar je doelgroep. Wie gaat de tekst lezen? Zullen zij de humor begrijpen? Twijfel je of een grap of metafoor werkt, test het dan. Zo voorkom je dat iets wat bedoeld is als leuk of duidelijk, juist voor verwarring zorgt.

Kinderachtig taalgebruik

Waar het soms misgaat, is dat teksten zo simpel worden gemaakt dat ze bijna kinderachtig aanvoelen. En dat kan juist averechts werken. Volwassen laaggeletterden willen serieus genomen worden en niet het gevoel krijgen dat ze als kind worden aangesproken. Overdreven eenvoudige teksten kunnen daardoor betuttelend overkomen. De intentie is goed, want je wilt het begrijpelijk maken, maar de toon kan ervoor zorgen dat iemand afhaakt of zich niet aangesproken voelt. Begrijpelijke taal betekent dus niet per se dat je alles versimpelt, maar dat je duidelijk en respectvol communiceert. Kies daarom woorden die helder zijn, zonder de inhoud te verliezen of de lezer te onderschatten.

Als een tekst begrijpen niet genoeg is

Veel communicatie vraagt om actie, zoals een formulier invullen, een afspraak maken, een wijziging doorgeven of een keuze maken. Dat lijkt misschien vanzelfsprekend, maar voor laaggeletterden kan het praktische deel juist ingewikkeld zijn. Soms begrijpen ze wel wat ze moeten doen, maar niet hoe ze dat moeten uitvoeren. Als stappen ontbreken of door elkaar staan, ontstaat er al snel verwarring. En dan gebeurt er vaak niets of het gebeurt verkeerd, met alle gevolgen van dien. Daarom is het belangrijk om niet alleen uit te leggen wat iets betekent, maar ook om iemand echt te begeleiden in wat hij of zij moet doen. Wat is de eerste stap? Wat doe je daarna? En wanneer moet iets precies gebeuren? Door die stappen helder en in een logische volgorde aan te bieden, verklein je de kans op fouten en onzekerheid.

Dit is waar begrijpelijke taal begint

Wat laaggeletterden het moeilijkst vinden, zijn dus niet alleen losse woorden, maar ook alles eromheen: de hoeveelheid informatie, de opbouw van een tekst en de toon waarop iets wordt geschreven. Begrijpelijke taal begint vaak bij kleine aanpassingen: kortere zinnen schrijven en informatie opknippen, één boodschap per alinea geven, duidelijk maken wat iemand moet doen, een overzichtelijke structuur gebruiken met kopjes en witruimte, en woorden kiezen die mensen herkennen uit het dagelijks leven. En misschien wel het belangrijkste: test je tekst met de doelgroep. Want wat voor jou logisch is, is dat niet automatisch voor een ander.

Wil je meer weten over begrijpelijk schrijven? Bekijk dan eens onze training ‘duidelijke taal’ of neem contact met ons!